Wat is Bao la Kiswahili?
Bao la Kiswahili is het volledige Bao-spel, de mancala met vier rijen uit Oost-Afrika, zoals de meesters van Zanzibar het spelen. Het bord heeft vier rijen van acht kuiltjes en geen voorraadkuilen. Jij bezit de twee rijen het dichtst bij je: een binnenrij tegenover je tegenstander en een buitenrij daarachter. Het vijfde kuiltje van links in je binnenrij is de nyumba, het huis, dat vaak vierkant is uitgesneden. De twee eindkuiltjes van de binnenrij zijn de kichwa, en elke kichwa vormt met zijn buurkuiltje een kimbi.
Niet alle zaden beginnen op het bord. Elke speler begint met 6 zaden in de nyumba, 2 in elk van de twee kuiltjes rechts ervan en 22 in de hand. Het spel opent met de namua-fase: elke beurt neem je één zaad uit je hand en leg je het in een bezet kuiltje van je binnenrij. Ligt een van die kuiltjes tegenover zaden in de binnenrij van je tegenstander, dan moet je het zaad daar leggen en vangen: de zaden ertegenover worden vanaf een kichwa in je eigen rijen gezaaid, en het zaaien gaat van daaruit verder. Is er geen vangst mogelijk, dan doe je een takasa: het kuiltje waarin het zaad kwam, wordt leeggehaald en gezaaid, en het zaaien gaat door vanuit elk bezet kuiltje waarin het eindigt, tot een zaad in een leeg kuiltje valt.
Zolang je nyumba van jou is en er zes of meer zaden in liggen, heeft hij in de namua-fase bijzondere krachten. Een takasa die erin eindigt, stopt daar. Een vangende zet die erin eindigt, laat je kiezen: stoppen, of de nyumba verder zaaien, wat op safari gaan heet. Hij mag alleen een takasa beginnen als hij het enige bezette kuiltje in je binnenrij is, en dan wordt hij belast: maar twee van zijn zaden worden gezaaid en hij blijft van jou. Je verliest de nyumba als hij wordt leeggemaakt of gevangen.
Als beide handen leeg zijn, begint de mtaji-fase, en het spel gaat verder zoals Bao la Kujifunza: je zaait uit een eigen kuiltje met minstens twee zaden, in een richting naar keuze, en vangen blijft verplicht. De eerste vangst in deze fase maakt een einde aan beide nyumba's. Een extra regel, takasia, kan je een beurt lang verbieden een bedreigd kuiltje leeg te maken. Je wint door de binnenrij van je tegenstander leeg te maken of hem zonder geldige zet te laten.
Regelwijzigingen
| Regel | Gewoon Mancala | Bao la Kiswahili |
|---|---|---|
| Bord | Gewoon MancalaTwee rijen van zes kuiltjes en twee voorraadkuilen; jij bezit één rij en de voorraadkuil rechts van je. | Bao la KiswahiliVier rijen van acht kuiltjes en geen voorraadkuilen. Jij bezit een binnen- en een buitenrij, 16 kuiltjes; het vijfde kuiltje van links in de binnenrij is de vierkante nyumba. |
| Zaden | Gewoon Mancala4 zaden in elk kuiltje, 48 in totaal, allemaal vanaf het begin op het bord. | Bao la Kiswahili64 zaden. Elke speler begint met 6 in de nyumba, 2 in elk van de twee kuiltjes rechts ervan en 22 in de hand. |
| Fasen | Gewoon MancalaEén: elke zet zaait zaden die al op het bord liggen. | Bao la KiswahiliTwee: de namua-fase zolang je nog zaden in de hand hebt, daarna de mtaji-fase. |
| Een namua-beurt | Gewoon MancalaPak alle zaden uit een van je kuiltjes en zaai ze. | Bao la KiswahiliLeg één zaad uit je hand in een bezet kuiltje van je binnenrij. Dat kuiltje vangt dan, of wordt leeggehaald en gezaaid. |
| Vangen | Gewoon MancalaEen mogelijk gevolg van een zet: je laatste zaad valt in een leeg eigen kuiltje met zaden ertegenover. | Bao la KiswahiliVerplicht. In de namua-fase gaat het zaad uit de hand in een kuiltje tegenover zaden; in de mtaji-fase eindigt de eerste ronde vanuit een kuiltje met 2 tot 15 zaden in een bezet binnenkuiltje tegenover zaden. De gevangen zaden worden vanaf een kichwa in je eigen rijen gezaaid, en de zet gaat verder. |
| Beurten zonder vangst | Gewoon MancalaEén keer zaaien; je bent nog eens aan zet als het laatste zaad in je voorraadkuil valt. | Bao la KiswahiliTakasa: er wordt niets gevangen, en het zaaien gaat door vanuit bezette kuiltjes tot een ronde in een leeg kuiltje eindigt. In de mtaji-fase moet je als het kan vanuit je binnenrij beginnen. |
| De nyumba | Gewoon MancalaGeen enkel kuiltje is bijzonder. | Bao la KiswahiliIn de namua-fase, zolang hij van jou is en er 6 of meer zaden in liggen, stopt een zaaironde die erin eindigt, tenzij een vangende zet voor safari kiest en hem verder zaait. Hij begint alleen een takasa als er niets anders meer in je binnenrij ligt, en zaait dan maar 2 zaden. |
| Takasia | Gewoon MancalaZo'n regel bestaat niet. | Bao la KiswahiliAls je na een takasa in de mtaji-fase geen vangst hebt en precies één van je kuiltjes bedreigd wordt, mag je je volgende zet niet uit dat kuiltje beginnen, en een ronde die daar eindigt, stopt. |
| Hoe je wint | Gewoon MancalaMeer zaden in je voorraadkuil hebben als een kant leeg raakt. | Bao la KiswahiliMaak de binnenrij van je tegenstander leeg, of laat hem zonder geldige zet. Zaden worden nooit geteld. |
Geschiedenis
Bao, Swahili voor bord of bordspel, wordt in heel Oost-Afrika gespeeld en is het meest thuis aan de Swahilikust van Tanzania en Kenia. Bao la Kiswahili, Swahili-Bao, is het volledige spel. De beginnersvorm, Bao la Kujifunza, de Bao om te leren, laat de zaden in de hand en de nyumba weg; beide kun je hier spelen.
De regels die hier gespeeld worden, zijn die van de bordspelonderzoeker Alex de Voogt, die het spel tussen 1991 en 1995 van Bao-meesters op Zanzibar leerde en het beschreef in zijn studie Limits of the Mind: Towards a Characterisation of Bao Mastership (Leiden, 1995). Het spel staat erom bekend moeilijk te beheersen: De Voogt onderzocht hoe de meesters hun zetten plannen en berekenen, en noteerde partijen tussen hen.
Jeroen Donkers legde dezelfde regels nauwkeurig genoeg voor een computer vast in een bijlage bij zijn proefschrift Nosce Hostem: Searching with Opponent Models (Maastricht, 2003), en gebruikte het spel in zijn onderzoek naar spelprogramma's. De engine op deze site volgt die formalisering, en de tests spelen zet voor zet een partij na die in 1994 op Zanzibar werd gespeeld en door De Voogt werd genoteerd. Waar de bronnen een detail openlaten, zoals hoe de takasia-regel gelezen moet worden, volgt de engine latere commentatoren.
Bao wordt georganiseerd door verenigingen zoals Chama cha Bao, opgericht in 1966, en gespeeld op officiële toernooien in Tanzania, op Zanzibar, op Lamu in Kenia en in Malawi. Een sterke speler wordt geëerd met de titel bingwa, meester.