Wat is Congkak?
Congkak wordt gespeeld op een lang bord met twee rijen van zeven kuiltjes en een voorraadkuil aan elk uiteinde. Elk kuiltje begint met zeven zaden, 98 in totaal. Jij bezit de zeven kuiltjes aan jouw kant en de voorraadkuil links van je, en je zaait met de klok mee: één zaad in elk kuiltje, één in je eigen voorraadkuil als je die passeert, nooit in die van je tegenstander.
De kern van het spel is het doorzaaien. Valt je laatste zaad in een kuiltje dat al zaden bevat, aan welke kant van het bord ook, dan pak je alles uit dat kuiltje op en zaai je verder. Eén zet kan zo meerdere keren het bord rondgaan. Hij stopt pas als het laatste zaad in je voorraadkuil valt, waarna je opnieuw aan zet bent, of in een leeg kuiltje. Een leeg eigen kuiltje vangt: je neemt dat zaad en de zaden in het kuiltje ertegenover in je voorraadkuil. Een leeg kuiltje aan de kant van je tegenstander beëindigt gewoon je beurt.
Het spel is afgelopen zodra een van beide kanten geen zaden meer heeft. Elke speler telt dan de zaden aan zijn eigen kant bij zijn voorraadkuil op, en de grootste voorraad wint.
Regelwijzigingen
| Regel | Gewoon Mancala | Congkak |
|---|---|---|
| Bord | Gewoon MancalaTwee rijen van zes kuiltjes met een voorraadkuil aan elk uiteinde; jouw voorraadkuil ligt rechts van je. | CongkakTwee rijen van zeven kuiltjes met een voorraadkuil aan elk uiteinde; jouw voorraadkuil ligt links van je. |
| Zaden | Gewoon Mancala4 zaden in elk kuiltje, 48 in totaal. | Congkak7 zaden in elk kuiltje, 98 in totaal. |
| Zaaien | Gewoon MancalaTegen de klok in, door je eigen voorraadkuil en langs die van je tegenstander. | CongkakMet de klok mee, door je eigen voorraadkuil en langs die van je tegenstander. |
| Laatste zaad in een bezet kuiltje | Gewoon MancalaJe beurt is voorbij. | CongkakPak alle zaden uit dat kuiltje op, aan welke kant ook, en zaai verder. |
| Laatste zaad in een leeg kuiltje | Gewoon MancalaAan jouw kant met zaden ertegenover: neem beide. Anders is je beurt voorbij. | CongkakAan jouw kant: neem het zaad en de zaden ertegenover, als die er zijn. Aan de kant van je tegenstander: je beurt is voorbij. |
| Eerste zet | Gewoon MancalaZuid begint. | CongkakZuid begint. Traditioneel beginnen beide spelers tegelijk; hier wisselen de beurten elkaar vanaf de eerste zet af. |
| Einde van het spel | Gewoon MancalaAls een van beide kanten leeg is, telt elke speler de zaden aan zijn eigen kant bij zijn voorraadkuil op; de meeste zaden wint. | CongkakHetzelfde. Hier gespeeld als één ronde, zonder de traditionele volgende rondes. |
Geschiedenis
Congkak hoort bij een familie van mancalaspellen die in heel Zuidoost-Azië worden gespeeld onder nauw verwante namen: congkak in Maleisië, congklak in Indonesië, Brunei en Singapore, dakon op Java en sungkâ op de Filipijnen, met verwanten in Thailand, Sri Lanka, Zuid-India en de Malediven. Indonesië kent de grootste verscheidenheid aan deze spellen, en er zijn borden bekend met drie tot negen of meer kuiltjes per kant, al is zeven het gebruikelijkst. De namen zouden het geluid van de zaden nabootsen, en ze gingen ook de kaurischelpen aanduiden waarmee werd gespeeld.
De borden zijn vaak uit hout gesneden in een langgerekte bootvorm, met diepere kuiltjes dan Afrikaanse borden om grotere zaden als kaurischelpen, kiezels of tamarindezaden te bevatten. Hoe het spel de regio bereikte, is niet bekend; één idee is dat het langs Austronesische handelsroutes met Zuid-Azië reisde, waar vergelijkbare spellen zijn opgetekend. Mancala als geheel is veel ouder: de oudst bekende mancalaborden komen uit een vervallen fort in Romeins Egypte en dateren uit de 4e eeuw na Christus.
In het traditionele spel beginnen beide spelers tegelijk, en het spel gaat over meerdere rondes: elke speler vult zijn kuiltjes opnieuw vanuit zijn voorraadkuil, zeven zaden per kuiltje, en kuiltjes die een speler niet meer kan vullen, worden 'verbrand' en buiten spel gelaten, tot een speler geen kuiltjes meer over heeft. De versie hier speelt één ronde met afwisselende beurten.