Bao la Kiswahili

Bao la Kiswahili to pełna gra w bao, czterorzędową mankalę z Afryki Wschodniej, w takiej postaci, w jakiej grają w nią mistrzowie z Zanzibaru. Plansza ma cztery rzędy po osiem dołków i nie ma skarbców. Do ciebie należą dwa rzędy najbliżej ciebie: rząd wewnętrzny zwrócony do przeciwnika i rząd zewnętrzny za nim. Piąty dołek od lewej w twoim rzędzie wewnętrznym to nyumba, czyli dom, często wyrzeźbiona jako kwadrat. Dwa skrajne dołki rzędu wewnętrznego to kichwa, a każda kichwa razem z sąsiednim dołkiem tworzy kimbi.

Nie wszystkie nasiona zaczynają na planszy. Każdy gracz zaczyna z 6 nasionami w nyumbie, 2 w każdym z dwóch dołków na prawo od niej i 22 w ręce. Gra otwiera się etapem namua: w każdej turze bierzesz jedno nasiono z ręki i kładziesz je w zajętym dołku swojego rzędu wewnętrznego. Jeśli któryś z tych dołków stoi naprzeciw nasion w wewnętrznym rzędzie przeciwnika, musisz położyć nasiono właśnie tam i bić: nasiona naprzeciwko wysiewa się do twoich rzędów od kichwa, a siew trwa dalej. Jeśli bicia nie ma, wykonujesz takasę: dołek, do którego trafiło nasiono, zostaje opróżniony i wysiany, a siew biegnie sztafetą dalej z każdego zajętego dołka, w którym się kończy, aż nasiono wpadnie do pustego dołka.

Dopóki twoja nyumba należy do ciebie i leży w niej sześć lub więcej nasion, ma w etapie namua specjalne moce. Takasa, która się w niej kończy, zatrzymuje się tam. Ruch z biciem, który się w niej kończy, pozwala wybrać, czy się zatrzymać, czy siać dalej z nyumby, co nazywa się wyruszeniem na safari. Może ona rozpocząć takasę tylko wtedy, gdy jest jedynym zajętym dołkiem w twoim rzędzie wewnętrznym, i wtedy płaci podatek: wysiewa się tylko dwa jej nasiona, a ona pozostaje twoja. Tracisz nyumbę, gdy zostanie opróżniona albo zbita.

Gdy obie ręce są puste, zaczyna się etap mtaji, a gra toczy się dalej podobnie jak w Bao la Kujifunza: siejesz z własnego dołka z co najmniej dwoma nasionami, w dowolnym kierunku, a bicie nadal jest obowiązkowe. Pierwsze bicie w tym etapie kończy działanie obu nyumb. Dodatkowa zasada, takasia, może na jedną turę zabronić ci opróżnienia zagrożonego dołka. Wygrywasz, opróżniając wewnętrzny rząd przeciwnika albo zostawiając go bez dozwolonego ruchu.

W bao, co w suahili znaczy plansza lub gra planszowa, gra się w całej Afryce Wschodniej, a najbardziej jest ono zadomowione na suahilijskim wybrzeżu Tanzanii i Kenii. Bao la Kiswahili, czyli bao suahilijskie, to pełna gra. Jej forma dla początkujących, Bao la Kujifunza, czyli bao do nauki, pomija nasiona w ręce i nyumbę; w obie można zagrać tutaj.

Zasady stosowane tutaj to te, które zapisał badacz gier planszowych Alex de Voogt. Poznał grę od mistrzów bao na Zanzibarze w latach 1991–1995 i opisał ją w swojej pracy Limits of the Mind: Towards a Characterisation of Bao Mastership (Lejda, 1995). Gra słynie z tego, że trudno ją opanować: de Voogt badał, jak jej mistrzowie planują i obliczają ruchy, i zapisywał rozgrywane między nimi partie.

Jeroen Donkers przedstawił te same zasady na tyle precyzyjnie, by mógł je wykorzystać komputer, w dodatku do swojej rozprawy doktorskiej Nosce Hostem: Searching with Opponent Models (Maastricht, 2003), i użył tej gry w badaniach nad programami do gier. Silnik na tej stronie trzyma się tej formalizacji, a jego testy odtwarzają, ruch po ruchu, partię rozegraną na Zanzibarze w 1994 roku i zapisaną przez de Voogta. Tam, gdzie źródła zostawiają jakiś szczegół otwarty, na przykład sposób odczytania zasady takasia, silnik idzie za późniejszymi komentatorami.

Bao organizują stowarzyszenia takie jak założone w 1966 roku Chama cha Bao, a oficjalne turnieje odbywają się w Tanzanii, na Zanzibarze, na Lamu w Kenii i w Malawi. Silnego gracza honoruje się tytułem bingwa, czyli mistrz.